Tirşik-Pirtûk

şivanê kurmanca

 EREB ŞEMO

 

 lîs


 2009


 kurmancî

 

 200

 roman

 2014.12.09 19:13

 simurg56

 agahî tune


şivanê kurmanca - Tirşik

şivanê kurmanca


1. Di dîroka wêjeya Kurdî de ewilîn romana Kurdî “Şivanê Kurmanca” ye. Nivîskarê wê Erebê Şemo (Ereb Şamilov/1897-1978) ye. Ev roman di sala 1935’an, dema Ûrisa Sowyet de, li Yerewanê bi alfabeya Kirîlî hatiye weşandin.



2. wek romana yekem a kurdî tê erêkirin. (bnr: şivanê kurd) / (bnr: şivanê kurmancan)



3. Yan jî şivanê kurd tê zanîn. Kesên ku dixwazin jê bixwînin li malpera institutekurd.org hatiye parve kirin.

Girêdank: Here lînkê



5. Romana modern ya kurdî a yekem.
Ji alîyê Erebê şemo ve hatiye nivîsandin.



6. nivîskarê pirtûkê erebê şemo, ji aliya maksîm gorkî ve hatiye pesndan.

''gelê kurd bi zimanê nivîskarê xwe, erebê şemo diaxive.''



7. du, sê roj berê min jê xilas kir. gava ku min kitêbê dixwend notên xwe hilda, di kitêbê de peyvên tirkî yên hatiye bikaranîn min hemû derxist li jêrê rêz kir.

wan peyvên tirkî min rêz kir di devoka herêma serhedê de tê bikaranîn, ji zû de ketiye zimanê me.

(dibe ku di nav wan de çend peyv ne tirkî be jî)

Duşurmîş bûn: fikirîn
Çîçek: kulîlk yan jî rasterast Çîçek
yançî: alîkar
bol: zaf, pîr, gelek
êpêcê: zaf, pîr, gelek
temiz: pak, paqij yan jî rasterast temîz
mart: adar
ekincî: cotkar
Ekin: çandin, dexl
emek: xebat, ked
Teyamîş bûn: sebir kirin (bnr: damîş bûn)
temî: şîret, nesîhet
guc: hêz
Quluxçî: yeniçeri'yê di qereqolê de erkedar e
Otax: ode, mezel
Razlix: tedbîr, amadehî, karûbar
Oyîn: dek, hîle
Obek: kom
obebaşî: serekê konê
Axaler: axayan (çend kilamê dengbêjan de jî min seh kiribû)
yêr: cî, erd
Îçke: mey
aylix: mehane, meaş
Çomax: darik
boş: vala
Qirme: cûreyeke çêk e
Egrî daxê: çiyayê agirê, çiyayê qerekilîsê
xebatçî: xebatkar
Beyraq: ala, al
Arxalix: berpal
dikançî: dikandar
arişvêrîşçî: firoşkar
temûz: tîrmeh yan jî rasterast temûz
êmîş: mêwe, fêkî
barişixî: aşitî
ordî: artêş
Tivingçî: tivingvan
talimatçî: şîretkar
Birincî: yekem, ewil
orte: nav



8. kitêb 150 rûpel e di sala 1935 ê dema sovyetan de li rewanê hatiye weşandin. erebê şemo vî kitêba xwe pêşkêşê komsomol ê dike.

Eskerê Boyîk ji bo vî kitêbê wusa gotiye "ereb vî kitêbê xwe de rasterast çîroka jiyanê xwe nivîsiye yanê ereb vî kitêbê xwe de him nivîskar him jî leheng e"

zimanê romanê sivik e, nivîskar wekî bi me re suhbet dike û bi devoka herêma serhedê hatiye nivîsandin. min bi xwe ji zimanê romanê tehmakî xweş stand. ji ber ku êl û eşîrê me jî wan salana di salan destpêka 1900 an li bazîdê, agirî bûn. di kitêbê de bikaranîna peyv û qaliban wî wekî xeberdanê gundiyekî min e. min çavên xwe girt û ketime xeyalan bi ereb re devdorê qers, îdir, rewanê geriyam.

kitêb herwiha civaknasiya wê çaxê ji me re nîşan dide, behsa civakan kurmanc, tirk, ermenî, melegan dike û li ser têkiliyê wan bi hev re qal dike. hikayet li qersê û herêma devdorê wê de derbas dibe,

ereb çaxa ji sîpana xelatê derbas dibe piçek behsê destana siyabend û xecê jî dike.

jiyana zozanê ya koçeran ji me re bi awayekî rengareng nîşan dike. jixwe wê çaxê ermenî, melegan, tirk dêmanî ne kurd jî piranî koçer in.

di kitêbê de nêrîna ermenî, tirk, melegan ji bona kurdan ne baş e, kurd li ber çavê wan de diz, wehşî, çiyayî, serhişk, feqîr, nezan e. kurdên koçer piçek hatiye pesndan ji ber ku heywanê wan milkê wan zaf in. ji aliyekî din ve kurd di nav xwe de ji hev re şer dikin û hev nakin yekîtî di nav wan de tune ye, axa, beg, mîran xelkê xwe re rehet nade.

yanê ew çax jî di nav kurda de pirsgirêka herî mezin wekî vî çaxê Nezanî, feqîrî û bêtifaqî bûye mixabin...

erebê şemo di vî kitêba xwe de gelekî propogandayê komûnîzmê dike, jixwe ereb endamê partiya komûnîstan e. li gorî min ji aliyê propogandayê ereb neçar e, di dema sovyetan de çi dihate çap kirin divê li ser komûnîzmê bûya. min hevpevînekî Têmûrê Xelîl de jî ji devê wî seh kiribû digot "gava me riya teze wedişand gere her hejmarê wê de teqez propogandayê komûnîzm, lenîn, stalîn bikira, heke wusa nebûya weşanên me holê radibû, em neçar bûn me ne jidil li gorî şert û mercan hereket dikir"

her çiqas ji aliyê sovyetan bona propogandayê hatiye çap kirin jî xêra wê romana kurdî ya ewil derketiye holê. spas mamosteyê qedirbilind bavê romana kurdî erebê şemo, li cihê de bihûşt be...

bê şert û merc bixwînin û bidine xwendinê, jixwe 150 rûpel e meriv dikare di nava 1-2 rojan xilas bike...



9. Di nav kurdên qafqasyayê de hemanên welat, niştiman, neteweperwerî di salên 1950, 1960an şûnde tê dîtin, Ji ber vê yekê tiştên weha di nav romana şivanê kurmancê de tune.
Edebiyata partiye, bona propagandayê nivîsiye ji ber vê rêgezên psîkolojik pir kem in.
Keseyatiya Erebê Şemoyî derveyî ye ne ji ber hundir e.
Romanek otobiyogragik e, çavdêriyên rasteqînî hemû tê dest nişan kirin û ziman jî hinek rij e.bona bila dilê we bi şoreşê germ bibe nivîsiye.. NIvîskarên mîna Gorgî, Vîktor Hugo xwendiye ku di şivanê kurmancê de çend sehne dişîbin çend sehneyên wan romanan.



    Berga pirtûkê:
    Berga pirtûkê
    pûanê bide pirtûkê: